Publikacje IPN

• Autor: Sebastian Rosenbaum i Bogusław Tracz
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 327
• Data wydania: Katowice 2009

Latem 1945 r. przy kopalniach wchodzących w skład Gliwickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego zaczęto tworzyć obozy pracy przymusowej, które we wrześniu liczyły już prawie 5 tys. osadzonych.

W górnictwie brakowało rąk do pracy – m.in. z powodu wywózki robotników do ZSRR w lutym/marcu 1945 r. – więc władze górnicze imały się różnych środków, by zapobiec paraliżowi eksploatacji węgla. W całym okręgu przemysłowym stworzono ok. 70 takich obozów, w których główną siłą roboczą stali się niemieccy jeńcy wojenni, w mniejszym stopniu także ludność cywilna – głównie Niemcy i folksdojcze. Wspomniane obozy Gliwickiego ZPW działały przy kopalniach „Sośnica”, „Knurów”, „Bielszowice”, „Makoszowy”, „Zabrze-Wschód” i „Zabrze-Zachód”. Obozy działały aż do 1949 r., kiedy to repatriowano do Niemiec ostatnich jeńców.

Historię tych obozów, nieco dziś zapomnianą, a będącą ważnym epizodem powojennej historii regionu górnośląskiego, opowiada monografia autorstwa Bogusława Tracza i Sebastiana Rosenbauma.

• Autor: Tomasz Kurpierz
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 409
• Data wydania: Katowice 2012

Niezależny ruch studencki był jednym z ważnych elementów antysystemowego buntu, jaki na dużą skalę wybuchł w Polsce w 1980 r. NZS przez kilkanaście miesięcy, aż do wprowadzenia stanu wojennego w grudniu następnego roku, było w pewnym sensie studenckim odpowiednikiem „Solidarności” i skupiało młodych ludzi domagających się – najogólniej rzecz ujmując – demokratyzacji życia akademickiego, przestrzegania w kraju podstawowych swobód politycznych oraz poszanowania najważniejszych praw człowieka.

• Autor: Tomasz Kurpierz, Jarosław Neja
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 535
• Data wydania: Katowice 2012

Fala strajków dotarła do województwa katowickiego pod koniec sierpnia 1980 r. Spore odległości między największymi ośrodkami przemysłowymi w regionie wpływały na brak wzajemnej komunikacji i wymiany informacji pomiędzy załogami. Stąd też, pomimo że największe i najbardziej brzemienne w skutki strajki wybuchły w województwie niemal równocześnie, to jednak nie były one ze sobą skoordynowane i przebiegały niezależnie od siebie. Pierwszy poważniejszy protest rozpoczął się 21 sierpnia 1980 r. w Fabryce Zmechanizowanych Obudów Ścianowych FAZOS w Tarnowskich Górach. Stanowił on jednak jedynie preludium do wystąpień robotniczych w największych zakładach pracy w regionie, jakimi były kopalnie. W nocy z 28 na 29 sierpnia zastrajkowały jastrzębskie KWK „Manifest Lipcowy” i „Borynia”, następnego dnia – kolejne okoliczne kopalnie i inne zakłady pracy. Powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, na którego czele stanął Jarosław Sienkiewicz. Tego samego dnia protest rozpoczął się także w tyskiej Fabryce Samochodów Małolitrażowych. Zawieszono go 30 sierpnia po spełnieniu przez władze części postulatów. 29 sierpnia zastrajkowały niektóre wydziały Huty „Katowice”. Następnego dnia dołączyły do nich kolejne.

• Autor: Adam Dziub
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 201
• Data wydania: Katowice 2008

O wybuchu w Zagórzu oraz innych wydarzeniach, które w latach PRL rozwiązywała katowicka Służba Bezpieczeństwa można poczytać w popularnonaukowym tomie „Donosem i pałką. Z działań Służby Bezpieczeństwa na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1956 – 1980”, pod red. Adama Dziuby, wydanym przez IPN w Katowicach w 2008 r.

• Autor: Paweł Wieczorek
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 370
• Data wydania: Wrocław – Warszawa 2017

W ostatnich dekadach XX i na początku XXI w. możemy zauważyć wzrost zainteresowania historyków problematyką ludności żydowskiej w Polsce po II wojnie światowej. Powstało zatem wiele prac o losach Żydów w tym okresie, przede wszystkim w skali całego kraju lub regionów, nieco gorzej jest natomiast z przedstawieniem sytuacji ludności żydowskiej w mniejszych ośrodkach, zwłaszcza na Dolnym Śląsku, a przecież ze względu na traktowanie tego regionu przez ocalałych z Holocaustu jako swoistej „ziemi obiecanej”, właśnie tutaj tworzyły się duże skupiska społeczności żydowskiej. Często stanowiły silne centra aktywności politycznej, społecznej czy kulturalnej Żydów w Polsce w latach 1945–1967. Jednym z nich był region wałbrzyski, przez który do 1968 r. przewinęło się wiele tysięcy osób.

• Autor: Adam Dziurok
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 145
• Data wydania: Katowice – Warszawa 2017

Celem publikacji jest prezentacja wkładu pionu śledczego Instytutu Pamięci Narodowej w ściganie zbrodni komunistycznych, popełnionych w okresie stanu wojennego. Przedstawiono m.in. szczegóły śledztw prokuratorów IPN związanych z internowaniami, tłumieniem demonstracji i pacyfikacją strajków, weryfikacją dziennikarzy, stosowaniem tzw. „ścieżek zdrowia” oraz funkcjonowaniem wojskowych obozów internowania. Pokazane zostały również prawne i faktyczne przeszkody w ściganiu zbrodni komunistycznych popełnionych w tym okresie, kulisy śledztwa w sprawie pacyfikacji KWK „Wujek” i KWK „Manifest Lipcowy”, jak i działania Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawach związanych ze stanem wojennym.

Spis treści

-Barbara Fedyszak-Radziejowska, Trauma stanu wojennego w pamięci i tożsamości Polaków
-Stanisław Trociuk, Problematyka stanu wojennego w działaniach Rzecznika Praw Obywatelskich
-Ewa Koj, Śledztwo w sprawie wprowadzenia stanu wojennego
-Przemysław Cieślik, Zbrodnia lubińska z 31 sierpnia 1982 roku – demonstracja siły, czy „polowanie” na ludzi?
-Mieczysław Góra, Funkcjonowanie wojskowych obozów internowania w latach 1982-1983 w świetle materiałów zgromadzonych w aktach śledztw Instytutu Pamięci Narodowej
-Andrzej Majcher, Śledztwo przeciw prokuratorom wojskowym podejrzanym o matactwa w toku pierwszych śledztw dotyczących pacyfikacji kopalń „Manifest Lipcowy” i „Wujek”
-Krzysztof Bukowski, „Ścieżki zdrowia” w Zakładzie Karnym w Wierzchowie Pomorskim w 1982 roku w dokumentach Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie
-Magdalena Sierocińska, Poddani najwyższej próbie. Postawy internowanych w świetle dokumentów zgromadzonych w śledztwach Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu
-Przemysław Piątek, Przestępstwa stanu wojennego w ujęciu kryminologicznym jako „crimes of the state”. Przegląd zagadnień badawczych

• Autor: Wojciech Frazik, Filip Musiał, Michał Wenklar
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 40
• Data wydania: Kraków 2017

10 września 2017 r. minęła 70. rocznica ogłoszenia wyroku w tzw. procesie krakowskim. Na użytek komunistycznej propagandy na ławie oskarżonych posadzono wówczas wspólnie działaczy II Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, z prezesem płk. Franciszkiem Niepokólczyckim na czele oraz działaczy Polskiego Stronnictwa Ludowego, ze Stanisławem Mierzwą, sądzonym już wcześniej w czasie słynnego procesu 16. przywódców Polskiego Państwa Podziemnego. Ośmiu działaczy WiN skazano na karę śmierci, na trzech z nich wyrok wykonano. Pozostałych oskarżonych skazano na wieloletnie więzienie.

Żeby przypomnieć przyczyny i przebieg procesu Oddział IPN w Krakowie przygotował popularyzatorską broszurę „Pod czerwonym pręgierzem. Proces krakowski WiN i PSL w 1947 roku”.

• Autor: Dawid Golik, Maciej Korkuć
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 51
• Data wydania: Kraków 2017

2 lutego 1947 r., zginął Józef Kuraś "Ogień", jeden z najważniejszych dowódców podziemia niepodległościowego. Dla przypomnienia tej postaci oraz działalności Zgrupowania Partyzanckiego "Błyskawica" krakowski Oddział IPN przygotował specjalną popularyzatorską broszurę.

Oprócz zarysu historii "Ognia" znajdują się w niej również odpowiedzi na najczęściej zadawane, często niełatwe pytania.

• Autor: Sławomir Cenckiewicz
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 110
• Data wydania: Warszawa 2017

Stojąc w 1946 r. nad jego grobem, poeta Kazimierz Wierzyński ujął wszystko to, co najistotniejsze w postaci Ignacego Matuszewskiego:

„Przyszły historyk określi miejsce tego wielkiego Polaka w przedwojennych czasach, lecz miejsce jego w epoce, w której nas opuszcza, jest już wpisane w historii. Ignacy Matuszewski, pierwszy z Polaków, przewidział, że wojna ta, z której Polska miała wyjść w rzędzie zwycięzców, może skończyć się klęską. Pierwszy z Polaków odgadł, iż grozi nam nowy rozbiór i nowa niewola. Pierwszy z Polaków dostrzegł, skąd to widmo nadciąga. Pierwszy z Polaków bił na trwogę i wołał o niebezpieczeństwie".

Tak! Był Matuszewski w latach tej strasznej wojny "pierwszym z Polaków"! "Wiecznie trwał, ostrolicy, niezłomny, Civis Romanus, głaz na granicy...".

• Autor: Grzegorz Waligóra
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 28
• Data wydania: Warszawa 2017

Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO), a właściwie Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela w Polsce, bo tak brzmiała jego pełna nazwa, powstał 25 marca 1977 r., a więc kilka miesięcy po powołaniu do życia Komitetu Obrony Robotników (KOR). Była to kolejna próba tworzenia w Polsce jawnie działającej opozycji politycznej.

• Autor: Monika Mazanek-Wilczyńska, Paweł Skubisz, Henryk Walczak
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 277
• Data wydania: Szczecin 2016

Praca odnosi się do żołnierzy zapomnianych, do marginesu wielkiego polskiego czynu zbrojnego lat II wojny światowej i następnych. Trudno więc oczekiwać tak bliskiej każdemu historykowi wszechstronnej i pełnej kwerendy źródłowej, porównywania ze sobą dokumentów, polemiki z innymi opracowaniami. Siłą rzeczy część tekstów mogła opierać się na bardzo wąskiej bazie, na strzępach źródeł.

• Autor: Izabela Rychert
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 48
• Data wydania: Gdańsk 2016

Publikacja przestawia Feliksa Selmanowicza (ps. „Zagończyk”), zasłużonego żołnierza czasu wojny i okresu powojennego, dowódcę patrolu dywersyjnego 5. Wileńskiej Brygady Armii Krajowej.

W broszurze opisano dzieciństwo i młodość Selmanowicza, okres jego konspiracyjnej działalności w latach II wojny światowej, jak i po wojnie (1945-1946), wreszcie samo aresztowanie, śledztwo i egzekucję. Poza biografią Selmanowicza w publikacji zaprezentowano wybrane dokumenty dotyczące „Zagończyka”.

W pracach nad broszurą Autorka wykorzystała zbiory z Archiwum Państwowego w Gdańsku, Centralnego Archiwum Wojskowego, Archiwum IPN w Białymstoku, Gdańsku, Krakowie i Warszawie oraz ze zbiorów prywatnych. Z tych ostatnich pochodzą m.in. nigdy dotąd niepublikowane fotografie oraz list do szwagra i syna, napisany przez Selmanowicza w dniu wykonania wyroku.

• Autor: Wojciech Hausner, Marek Wierzbicki
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 164
• Data wydania: Warszawa 2015

Autorzy książki – historycy i harcerze – w przystępnej formie opisali powstanie ruchu harcerskiego na ziemiach polskich. W jego działalność angażowały się kolejne pokolenia młodych Polaków.

Wychowanie harcerskie sprzyjało kształtowaniu poczucia odpowiedzialności, umiejętności współpracy oraz gotowości do bezinteresownej służby ludziom. Cechy te okazywały się przydatne zarówno w czasach wojny, jak i pokoju. W XX w., tak dramatycznym dla Polski, przed harcerkami i harcerzami stawały niezwykle trudne wyzwania – nieraz bezgranicznego poświęcenia, czasem zaś żmudnej, codziennej pracy. Skautki i skauci zawsze byli (i są) gotowi i na jedno, i na drugie.

Publikacja pokazuje różnorodność harcerstwa, które ani przed II wojną światową, ani w jej czasie, ani w okresie powojennym nie było ruchem jednorodnym. Istnienie różnych nurtów nie przeszkadza jednak w odnajdowaniu wspólnych wartości skautingu.

• Autor: Piotr Byszewski
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 736
• Data wydania: Warszawa 2008

„Ruch” był największą tajną organizacją antykomunistyczną działającą w okresie rządów Władysława Gomułki. Powstał z inicjatywy Andrzeja i Benedykta Czumów, Stefana Niesiołowskiego i Mariana Gołębiewskiego.

Łączyły ich bardzo zbliżone poglądy polityczne: radykalny antykomunizm, wrogi stosunek do ZSRR i głębokie przywiązanie do idei niepodległości. Kilkuletnią działalność organizacji przerwały aresztowania, rozpoczęte 20 czerwca 1970 r., w przeddzień przygotowywanej przez członków „Ruchu” akcji podpalenia Muzeum Lenina w Poroninie.

Publikacja zawiera 198 dokumentów, w większości nieznanych dotąd historykom. Dotyczą one rozpracowania operacyjnego organizacji, jej rozbicia, śledztwa i procesów uczestników. W pracy wykorzystano różnorodny materiał źródłowy. Są to meldunki operacyjne SB, donosy tajnych współpracowników, plany działań operacyjnych i śledczych, materiały sprawozdawcze i analityczne, czy też protokoły przesłuchań. Dokumenty te ukazują całokształt represyjnych działań Służby Bezpieczeństwa wobec uczestników organizacji.

• Autor: Karol Madaj, Małgorzata Żuławnik
• Kategoria: Historia
• Liczba stron: 353
• Data wydania: Warszawa 2010

Niniejszy tom ma na celu przybliżenie działalności ogólnopolskich władz NSZZ „Solidarność”:

Krajowego Komitetu Strajkowego,

Ogólnopolskiego Komitetu Oporu,

Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej,

Tymczasowej Rady „Solidarności”,

Krajowej Komisji Wykonawczej

oraz przewodniczącego Lecha Wałęsy,

od wprowadzenia stanu wojennego do powtórnej rejestracji związku w kwietniu 1989 r.