gemm

Gliptyka – sztuka rzeźbienia i rytowania reliefów w kamieniach szlachetnych i półszlachetnych oraz wykonywanie niewielkich rzeźb i bibelotów; obrobione tak kamienie noszą nazwę gemm.

Artysta pracujący w tej technice, posługujący się rylcami, pilnikiem i kółeczkami obrotowymi, zw. jest gliptykiem.

Liczne wzmianki o rytach i grawerowanych kamieniach spotykamy w Biblii. Oprócz kamiennych tablic Mojżesza są wzmianki o dwunastu kamieniach zdobiących napierśnik Najwyższego Kapłana Żydowskiego, w których wyryto nazwy plemion Izraela. Ulubioną formą pieczęci w starożytnym Egipcie były święte żuki, których inskrypcje lub godła ryto w płaskiej powierzchni na odwrocie, są to figurki skarabeuszy wykonywane w kamieniach szlachetnych. Prawdziwe kamee w czasach wcześniejszych dynastii nie były jeszcze znane, Egipt zawdzięcza je Aleksandrowi Wielkiemu.

W starożytnej Babilonii najstarszymi rzeźbami w kamieniu są kamienne cylindry pokryte symbolami i figurami (niekiedy miały na brzegach wyryte napisy), których używano jako pieczęci. Noszono je przytroczone sznurkiem do przegubu dłoni, a odcisk pieczęci uzyskiwano przez toczenie tłoka w miękkiej glinie. Służyły do pieczętowania dokumentów, skrzyń, zabezpieczania drzwi wejściowych opuszczanych domów (zamki nie były znane).

Pieczęcie Asyryjczyków miały formę spłaszczonego stożka o owalnej podstawie pokrytej rysunkami lub inskrypcjami.

W antycznej Grecji gliptyka była bardzo popularna; osiągnęła też wysoki poziom rozwoju w okresie rzymskim – rzeźbiono w agacie, ametyście, jaspisie, karneolu, onyksie. Rzeźbione kamee były ogromnie popularną formą biżuteryjną w kulturze starożytnej Grecji i Rzymie, stały się też pożądanym obiektem kolekcjonerów gromadzących cenne zbiory. Podobno Juliusz Cezar przechowywał w Świątyni Westalek pięć kufrów wypełnionych gemmami.

Po upadku Cesarstwa Rzymskiego sztuka rzeźbienia i grawerowania kamieni znikła niemal zupełnie.

W średniowieczu gliptyka przestała się rozwijać, pojawiające się klejnoty zdobione gemmami ale były to kamienie antyczne, którym dodawano nową oprawę. Rzymskimi i greckimi gemmami zaczęto zdobić przedmioty kultowe i pierścienie biskupów. Ponowny rozkwit gliptyki nastąpił dopiero w czasach włoskiego renesansu. Powróciły do łask duże kamee. W XVII wieku, gdy na dworach zapanowała moda na kolekcjonowanie zabytków sztuki antycznej popyt na kamee i intaglia był bardzo duży. W XVIII wieku wyrosła ogromna rzesza grawerów kopiujących antyczne wzory dla potrzeb kolekcjonerów. Rejestr obejmujący XVII do XIX wieku zawiera nazwiska ponad 900 grawerów. Najbardziej znani to: Edmund Burch i Nathaniel Marchand.

Pod koniec XIX wieku zasłynęła ze swych wyrobów rosyjska firma działająca w Petersburgu, której właścicielem był Peter Carl Fabergé.

Niechlubnie zapisał się w historii książę Stanisław Poniatowski, który po ojcu odziedziczył olbrzymie zbiory autentycznych klasycznych gemm, po czym zatrudnił zespół grawerów. Zlecił im wykonanie ok. 5 tys. gemm, wszystkie zostały opatrzone greckim podpisami antycznych twórców. Próba wprowadzenia falsyfikatów jako autentycznych dzieł na rynek doprowadziła handel gemmami do całkowitego upadku.

Dziś sztuka ta cieszy się powszechnym uznaniem – dzisiaj wykonuje się rzeźby we wszystkich kamieniach szlachetnych i ozdobnych, łącznie z diamentem. Duże ilości identycznych kamei produkuje się przy użyciu nowoczesnej techniki. Matryce z hartowanej stali z wygrawerowanym na niej wzorem pokrywa się proszkiem diamentowym i metodą ultradźwięków szlifuje w podstawową kameę. Wyższej klasy egzemplarze wykańcza się ręcznie dodając indywidualne, dodatkowe detale.

• Pobierz folder
• Zachomikuj folder